پونکتوم در زندگی روزمره
پونکتوم در زندگی روزمره چیست؟ چرا بعضی عکسها «زخم» میزنند؟
رولان بارت میگوید بعضی عکسها ما را زخمی میکنند.
گاهی عکسی را میبینید که از نظر فنی بینقص است؛ نور عالی، ترکیببندی دقیق و سوژه جذاب. اما چند ثانیه بعد از یادتان میرود. در مقابل، عکسی را میبینید که شاید کمی تار باشد یا نویز داشته باشد، اما یک چیزی در آن «گیر» میکند؛ چیزی که تا ساعتها یا حتی سالها در ذهن شما میماند. آن «چیز» همان چیزی است که رولان بارت، فیلسوف و نشانهشناس فرانسوی، به آن «پونکتوم» میگوید. به این ترتیب نقش پونکتوم در پونکتوم مشخص می شود.
استودیوم در برابر پونکتوم: تفاوت عکسِ «خوب» و عکسِ «ماندگار»
بارت در کتاب اتاق روشن، عکسها را به دو لایه تقسیم میکند:
- استودیوم (Studium): این لایه، اطلاعات عمومی عکس است. ما عکس را میبینیم، محتوایش را میفهمیم و شاید از آن خوشمان بیاید چون به فرهنگ، سیاست یا سلیقه ما نزدیک است. استودیوم یعنی عکسی که ما آن را «مطالعه» میکنیم.
- پونکتوم (Punctum): این لایه، آن جزئیاتِ تصادفی، کوچک و ناگهانی است که از عکس بیرون میزند و به بیننده اصابت میکند. پونکتوم قابل سفارش دادن نیست؛ پونکتوم مانند یک زخم یا یک نقطه حساس است که مستقیماً با عاطفه و ناخودآگاه ما حرف میزند.
چرا بعضی عکسها «زخم» میزنند؟
پونکتوم لزوماً سوژه اصلی عکس نیست. ممکن است پونکتومِ یک پرتره، نه لبخندِ سوژه، بلکه بندِ کفشِ باز شدهاش باشد. یا در یک عکس خانوادگی، نحوه قرار گرفتنِ دستِ یک کودک بر شانه پدربزرگش. این جزئیات، زمان را به تعلیق در میآورند. پونکتوم به ما یادآوری میکند که عکاسی، فراتر از واقعیت، با «مرگ» و «زمان» در ارتباط است. بارت معتقد بود که هر عکس، گواهی است بر اینکه «این چیزی بوده است» و همین آگاهی، نوعی اندوهِ پنهان (زخم) در خود دارد.
والتر بنیامین از «ردّ زمان» در عکسهای قدیمی سخن میگفت؛ آن لحظهای که نگاهِ سوژه از میانِ دههها عبور میکند و به ما میرسد. پونکتوم همانجایی است که «زبان» متوقف میشود. وقتی نمیتوانید دقیقاً توضیح دهید چرا یک عکس حالتان را دگرگون کرده، احتمالاً با پونکتوم مواجه شدهاید. در عکاسی مدرن، ما اغلب به دنبال «استودیوم» (زیبایی ظاهری) هستیم و از قدرتِ ویرانگرِ پونکتوم غافل میمانیم.
اشتباه رایج اما پنهان: تلاش برای ساختنِ تعمدیِ پونکتوم
بسیاری از عکاسان سعی میکنند با قرار دادنِ اشیاء عجیب یا صحنهسازیهای غریب، عکس را تأثیرگذار کنند. اما اشتباه پنهان اینجاست: پونکتوم ساختنی نیست، یافتنی است. اگر عکاس بیش از حد سعی کند پونکتوم ایجاد کند، نتیجه معمولاً یک عکس تصنعی و متظاهرانه میشود. پونکتوم باید «اتفاق» بیفتد. وظیفه عکاس، نه خلقِ آن، بلکه «آماده بودن» برای شکارِ آن در لحظه وقوع است.
تمرین: «جستوجوی جزئیاتِ زخمیکننده»
این هفته وقتی به عکسهای خود یا دیگران نگاه میکنید:
- یک عکس را انتخاب کنید که خیلی دوستش دارید.
- از خود بپرسید: اگر این سوژه اصلی (مثلاً آن آدم یا آن ساختمان) نبود، چه چیز کوچکی در عکس هنوز مرا جذب میکرد؟
- سعی کنید آن نقطه (پونکتوم) را پیدا کنید. آیا یک دکمه افتاده است؟ یک سایه کج؟ یا نگاهی که به جایی خارج از کادر دوخته شده؟
- در عکاسی بعدی، سعی نکنید همه چیز را مرتب و تمیز کنید. اجازه دهید «بینظمیهای صادقانه» در کادر باقی بمانند؛ شاید پونکتومِ عکس بعدی شما در همان بینظمی نهفته باشد.
جمعبندی: عکاسی به مثابه تجربه عاطفی
در آموزشگاه فنی و حرفه ای نادر، ما به شما تکنیکهای نورپردازی و ترکیببندی را میآموزیم (استودیوم)، اما هدف نهایی ما این است که شما را به شهودی برسانیم که بتوانید «لحظاتِ پونکتوم» را در زندگی روزمره تشخیص دهید. عکسی که زخم نمیزند، به زودی فراموش میشود.
آموزشگاه فنی و حرفهای آزاد نادر (مجوز رسمی سازمان فنی و حرفهای)
در دورههای نقد و خوانش تصویر و عکاسی مستند، ما یاد میگیریم که چطور لایههای عمیقتر یک عکس را ببینیم و ثبت کنیم. اگر میخواهید نگاه فلسفی و هنری خود را به مهارتی حرفهای تبدیل کنیدT در دورههای عکاسی آموزشگاه نادر شرکت کنید. تمام دوره های آموزشگاه بهصورت آنلاین (از سراسر کشور) برگزار می شود و دارای مدارک معتبر آموزشگاه و مدرک بین المللی فنی و حرفه ای است.
یادگیری عکاسی را به تجربهای عمیق و اصولی تبدیل کنید.
برای ثبتنام در دورههای جدید و دریافت مدرک معتبر سازمان فنی و حرفهای:
مطالب پیشنهادی:
- پیش از آنکه به دنبال پونکتوم بگردید، باید یاد بگیرید چطور ببینید؛ مقاله دیدن پیش از ثبت را بخوانید.
- چطور بدن شما در یافتن این لحظات کمک میکند؟ مقاله بدنِ عکاس: ادراک بدنمند.
دیدگاهتان را بنویسید